हृदयचन्द्रसिंह प्रधानको उपन्यास "एक चिहान"को पात्रहरूको भुमिका र सारांश

 हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (वि.सं. १९७२–२०१६) नेपाली साहित्यका बहुमुखी स्रष्टा  हुन्। उहाँले कविता, कथा, उपन्यास, नाटक, निबन्ध र समालोचना जस्ता विभिन्न विधामा कलम चलाएका छन् । प्रधान प्रगतिशील विचारधाराका सामाजिक यथार्थवादी लेखकका रूपमा चिनिन्छन् । उनको उपन्यास एक चिहान (वि.सं. २०१७) नेपाली कक्षा १२ को पाठ्यक्रममा समावेश चर्चित कृति हो । यो उपन्यास निम्नवर्गीय किसान परिवारको जीवन, गरिबी, शोषण, सामाजिक कुसंस्कार (अन्धविश्वास, जातीय विभेद, रूढिवादी परम्परा), अन्तरजातीय विवाह र श्रमजीवीहरूको संघर्षलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको छ ।

 बाह्य पृष्ठमा लेखक हृदय सिंह प्रधानको तस्बिर अङ्कित पुस्तक

उपन्यासको मुख्य पात्रहरू (भूमिका/परिचय)

उपन्यासमा नेवार समुदायको एउटा गरिब किसान परिवारलाई मुख्य रूपमा चित्रण गरिएको छ । प्रमुख पात्रहरू निम्नानुसार छन् :

अष्टनारान : उपन्यासको केन्द्रीय पात्र । जेठो किसान, परिवारको मुख्य सदस्य । उनी परिश्रमी, इमानदार, प्रगतिशील र अन्धविश्वासविरोधी छन् । बिरामी भएर उपचारका क्रममा मृत्यु हुन्छ । उनले परिवारलाई श्रमप्रति सम्मान गर्न, काजक्रिया र दानदक्षिणाजस्ता रूढिवादी प्रथामा ऋण नलिन सल्लाह दिन्छन् । उनी किसान वर्गको प्रतिनिधि र सामाजिक सुधारको प्रतीक हुन् ।

शिवनारान : अष्टनारानका जेठा छोरा र उपन्यासको प्रमुख पुरुष पात्र । इमानदार, परिश्रमी, विवेकी, कर्मठ र जागरुक । उनी अन्याय र शोषणको विरोध गर्छन् । बुवाको मृत्युपछि परिवारको जिम्मेवारी उठाउँछन् र प्रगतिशील विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गर्छन् ।

लतमाया : अष्टनारानकी श्रीमती । परिवारकी आमाको भूमिका निर्वाह गर्छिन् । घरेलु काम र चिन्तामा व्यस्त रहन्छिन् ।

नानीथकुँ (नानिथकुँ) : अष्टनारानकी छोरी । तरुणी र सुन्दरी । डाक्टर गोदत्तप्रसादले उनलाई मोहित पार्ने प्रयास गर्छन् । पछि उनको विवाह अन्तरजातीय रूपमा हुन्छ, जसले सामाजिक समावेशीतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ ।

डाक्टर गोदत्तप्रसाद : शिक्षित तर स्वार्थी र कामुक चरित्र । बिरामीको उपचारको नाममा परिवारसँग नजिकिन्छ र नानीथकुँप्रति आकर्षित हुन्छ । उनी उच्च वर्गको प्रतिनिधि जसले गरिबलाई शोषण गर्छन् ।

हरशनारान : अष्टनारानका छोरा । उनको विवाह पुटाली तामाङसँग अन्तरजातीय रूपमा हुन्छ ।

सुरमान (साहु सुरमान) : शोषक साहु । ऋण दिएर गरिब परिवारलाई थप दुःख दिने चरित्र ।

अन्य सहायक पात्रहरूमा पुननारान, परिवारका अन्य सदस्य र गाउँटोलका मानिसहरू छन् । पात्रहरू मार्फत लेखकले श्रमजीवीको स्वाभिमान, प्रगतिशील चेतना र सामाजिक परिवर्तनको सन्देश दिन्छन् ।

उपन्यासको सारांश (कथा प्रस्तुत)

उपन्यास एक चिहान (एकतिस परिच्छेदमा विभाजित) वि.सं. २०११ सालतिरको काठमाडौं उपत्यकाको निम्नवर्गीय नेवार किसान परिवारको यथार्थ चित्रण हो । कथा अष्टनारानको गम्भीर बिरामी अवस्थाबाट सुरु हुन्छ ।

परिवारले सुरुमा कविराज र गुभाजुबाट उपचार गराउँछन् । पछि डाक्टर गोदत्तप्रसादलाई बोलाउँछन् । डाक्टरले अष्टनारानको जाँच गर्छन् र औषधि सल्लाह दिन्छन् । तर डाक्टरको मुख्य ध्यान उपचारभन्दा बढी अष्टनारानकी छोरी नानीथकुँतर्फ रहन्छ । उनी बारम्बार घरमा आउँछन् र उपचार निःशुल्क नै गर्ने बहाना बनाउँछन् । अष्टनारानले भने डाक्टरको नियतमा शङ्का गर्छन् र परिवारलाई होसियार रहन सल्लाह दिन्छन् । उनी बुवा-बाजेको पालादेखि जग्गाजमिन ऋणमा गुमेको र सामाजिक रूढिवादी प्रथाले गरिबलाई थप दुःख दिएको कुरा सुनाउँछन् ।

अष्टनारानको स्वास्थ्य केही सुधार भए पनि अन्ततः उनको मृत्यु हुन्छ । मृत्युपछि परिवारमा रुवावासी मच्चिन्छ । गाउँटोलका मानिसहरू पनि दुःख व्यक्त गर्छन् । मृत्यु संस्कार (काजक्रिया) मा पनि रूढिवादी परम्परा (दानदक्षिणा, भोज आदि) ले थप ऋण थपिन्छ । डाक्टर गोदत्तप्रसादले केही सहयोग गरे पनि उनको स्वार्थी स्वभाव झल्किन्छ ।

उपन्यास अघि बढ्दै जाँदा परिवारले आर्थिक शोषण (साहु सुरमानबाट ऋण) र सामाजिक दबाब सामना गर्छ । शिवनारानले बुवाको प्रगतिशील विचारलाई अघि बढाउँछन् । हरशनारानको विवाह पुटाली तामाङ (अन्तरजातीय/क्षेत्रीय) सँग हुन्छ र नानीथकुँको पनि रामकहलवानसँग विवाह हुन्छ । यी अन्तरजातीय विवाहले जातीय विभेदविरुद्धको सन्देश दिन्छन् ।

कथा गरिब किसानहरूको दैनिक संघर्ष, खेतीपाती, प्राकृतिक विपत्ति, जमिनदार/साहुको शोषण र शिक्षित वर्गको कामुकता/स्वार्थलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ । अन्त्यमा परिवार एउटै "एक चिहान" (एकै चिहान/समाधि) मा मिल्ने गरी समाप्त हुन्छ, जसले गरिबी र मृत्युको मार्मिकता झल्काउँछ तर प्रगतिशील चेतना र सामाजिक समानताको आशा पनि राख्छ ।

मूल भाव र सन्देश

• श्रमजीवी र किसानको सम्मान : रातदिन मेहनत गर्ने तर सधैं गरिब रहने श्रमिक वर्गको पीडा ।
• सामाजिक सुधार : अन्धविश्वास, जातीय/क्षेत्रीय विभेद, रूढिवादी कुसंस्कार (काजक्रिया, दाइजो, भोजभतेर) को विरोध ।
• प्रगतिशील चेतना : अन्तरजातीय विवाह मार्फत समावेशी समाजको पक्षपोषण र अन्यायविरुद्ध विद्रोह ।
• यथार्थ चित्रण : संक्रमणकालीन नेपाली समाज (प्रजातन्त्रपछि पनि) मा रहेको गरिबी, शोषण र विसङ्गति ।

यो उपन्यासले "मान्छेको अन्त्य चिहान हो" भन्ने भावलाई प्रयोग गर्दै निम्नवर्गको जीवनलाई मार्मिक रूपमा चित्रण गरेको छ । यसले समाज सुधार र समानताको सन्देश दिन्छ ।