सामाजिकीकरण भनेको के हो?

सामाजिकीकरण भनेको व्यक्तिले समाजका मूल्य, मान्यता, रीतिरिवाज, र व्यवहारका ढाँचाहरू सिक्ने प्रक्रिया हो। यस प्रक्रियाले व्यक्तिलाई समाजको सक्रिय सदस्य बन्न मद्दत गर्दछ।

सामाजिकीकरणका प्रकारहरू:

१.) प्राथमिक सामाजिकीकरण: यो जीवनको प्रारम्भिक चरणमा हुन्छ, जहाँ व्यक्तिले परिवार, छिमेक, र साथीहरूबाट आधारभूत सामाजिक सीप र मूल्यहरू सिक्छ।

२.) द्वितीयक सामाजिकीकरण: यो किशोरावस्था र वयस्क अवस्थामा हुन्छ, जहाँ व्यक्तिले विद्यालय, कार्यस्थल, र अन्य सामाजिक संस्थाहरूबाट थप सामाजिक ज्ञान र सीपहरू आर्जन गर्दछ।

सामाजिकीकरणको प्रक्रिया:

सामाजिकीकरण विभिन्न माध्यमहरूद्वारा सम्पन्न हुन्छ:

परिवार: सामाजिकीकरणको पहिलो र प्रमुख संस्था हो, जसले व्यक्तिलाई भाषा, मूल्य, र व्यवहारका आधारभूत पक्षहरू सिकाउँछ। 

विद्यालय: औपचारिक शिक्षा प्रदान गर्दै सामाजिक नियम, अनुशासन, र सहकार्यका सीपहरू विकास गर्छ।

साथी समूह: समान रुचि र गतिविधिहरू मार्फत सामाजिक अन्तरक्रिया र समूहगत व्यवहार सिकाउँछ।

सञ्चार माध्यम: मिडिया, इन्टरनेट, र सामाजिक सञ्जालहरूले समाजका विविध पक्षहरूबारे जानकारी प्रदान गर्छन्।

सामाजिकीकरणका चरणहरु:

समाजशास्त्रमा सामाजिकीकरणलाई विभिन्न समाजशास्त्री वा दर्शनशास्त्रीहरुले भिन्न तरिकाले चरणहरुको व्याख्या गरिएको पाइन्छ, जसले व्यक्तिको जीवनको विभिन्न अवस्थाहरूमा हुने सिकाइ प्रक्रियालाई जनाउँछ। सामान्यतया सामाजिकीकरणका चरणहरु निम्नलिखित छन्:

१) प्राथमिक सामाजिकीकरण (Primary Socialization):

यो चरण व्यक्तिको जीवनको प्रारम्भिक अवस्थामा हुन्छ, जहाँ परिवार मुख्य सामाजिक संस्था हुन्छ। यस चरणमा बालबालिकाले भाषा, आधारभूत मूल्य, र व्यवहारका नियमहरू सिक्छन्, जसले उनीहरूको व्यक्तित्वको आधार तयार गर्छ।

२) द्वितीयक सामाजिकीकरण (Secondary Socialization):

यो चरणमा व्यक्तिले परिवारबाहेकका सामाजिक संस्थाहरूबाट सिक्छन्, जस्तै विद्यालय, साथीभाई, मिडिया, र समुदाय। यसले व्यक्तिलाई समाजमा विभिन्न भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक सीप र ज्ञान प्रदान गर्छ।

३) प्रत्याशात्मक सामाजिकीकरण (Anticipatory Socialization):

यस चरणमा व्यक्तिले भविष्यमा लिने अपेक्षित भूमिकाका लागि तयारी गर्छन्। उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले आफ्नो भविष्यको पेशाका लागि आवश्यक सीप र ज्ञान सिक्ने प्रक्रिया प्रत्याशात्मक सामाजिकीकरण हो।

४) व्यावसायिक सामाजिकीकरण (Professional Socialization):

यो चरणमा व्यक्तिले आफ्नो पेशागत जीवनमा आवश्यक मूल्य, मान्यता, र व्यवहारका ढाँचाहरू सिक्छन्। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो पेशामा सफल हुन मद्दत गर्दछ।

५) पुन:सामाजिकीकरण (Resocialization):

यो चरणमा व्यक्तिले नयाँ सामाजिक वातावरणमा अनुकूल हुनका लागि पुराना व्यवहार र मान्यताहरू परित्याग गरी नयाँ व्यवहार र मान्यताहरू अपनाउँछन्। उदाहरणका लागि, नयाँ देशमा बसाइँ सरेपछि त्यहाँको संस्कृतिमा अनुकूल हुन पुन:सामाजिकीकरण आवश्यक पर्न सक्छ।

यी चरणहरूले व्यक्तिको जीवनभरि निरन्तर चल्ने सामाजिकीकरण प्रक्रियालाई स्पष्ट पार्छन्, जसले समाजमा व्यक्तिको भूमिका र पहिचानलाई निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

सामाजिकीकरणको महत्व:

व्यक्तित्व विकास: सामाजिकीकरणले व्यक्तिको व्यक्तित्व र पहिचान निर्माणमा मद्दत गर्दछ। 

सामाजिक एकता: साझा मूल्य र मान्यताहरूले समाजमा एकता र सद्भाव कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

सांस्कृतिक संरक्षण: यो प्रक्रियाले संस्कृतिका परम्परा र रीतिरिवाजहरूको संरक्षण र हस्तान्तरण सुनिश्चित गर्दछ। 

 

सामाजिक नियन्त्रण: सामाजिकीकरणले व्यक्तिलाई समाजका नियम र कानूनहरूको पालना गर्न प्रेरित गर्छ, जसले सामाजिक स्थिरता कायम राख्छ।

यसरी, सामाजिकीकरण व्यक्तिको समाजसँगको सम्बन्ध र समाजको निरन्तरताका लागि अत्यन्त आवश्यक प्रक्रिया हो।